Ana səhifə
Dermatoloq Fəridə Axundova
Dermatologiya
aprel 21, 2026Yeniyetməlik və gənclik illəri insanın özünü kəşf etdiyi, sosial əlaqələrin ən yüksək həddə çatdığı bir dövrdür. Lakin məhz bu illərdə bir çox gəncin özünəinamını zədələyən, güzgülərlə arasına məsafə qoyan bir problem peyda olur: Akne Vulgaris. Xalq arasında sadəcə sızanaq olaraq adlandırılsa da, bu vəziyyət əslində dərinin piy-tük follikullarının xroniki iltihabi xəstəliyidir. Gənclərin təxminən 85-90%-i bu problemdən müəyyən dərəcədə əziyyət çəkir. Bir dermatoloq olaraq deyə bilərəm ki, bu, sadəcə kosmetik bir qüsur deyil, dərinin biokimyəvi balansının pozulmasıdır. Valideynlərin tez-tez işlətdiyi "evlənəndə keçib gedər" və ya "yaşla bağlıdır, toxunma" kimi ifadələr çox vaxt gəncin dərisində ömürlük qalacaq çapıqların təməlini qoyur. Peşəkar bir dəri həkimi vaxtında müdaxilə etdikdə, bu proses həm psixoloji, həm də fiziki iz qoymadan idarə oluna bilər.
Niyə məhz gənclik dövründə bu qədər çox sızanaq yaranır? Cavab bizim bioloji saatımızda və hormonlarımızda gizlənir. Cinsi yetkinlik dövrünə qədəm qoyan gənclərdə androgen hormonlarının (xüsusilə testosteronun) səviyyəsi artmağa başlayır. Bu hormonlar dərinin altındakı piy vəzilərinə "çox işlə" əmri verir. Nəticədə dəri həddindən artıq yağlı olur (seborreya). Lakin problem təkcə yağda deyil. Eyni zamanda dərinin üst qatı (epidermis) hüceyrələri daha sürətlə yenilənir və məsamələrin ağzını tıxayır. Məhz bu mərhələdə Akne Vulgaris-in ilk əlamətləri olan qara və ağ nöqtələr (komedonlar) yaranır. Bir dəri həkimi üçün bu mərhələ müalicənin ən asan, lakin pasiyentin ən laqeyd yanaşdığı dövrdür. Əgər bu tıxanmış məsamələrə bakteriyalar da qoşulursa, artıq iltihablı və ağrılı səpkilər qaçılmaz olur.
Bu xəstəliyin patogenezi mürəkkəbdir və dörd əsas faktorun birləşməsindən yaranır. Birincisi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, sebum (piy) istehsalının artmasıdır. İkincisi, follikulyar hiperkeratoz, yəni ölü hüceyrələrin məsaməni tıxamasıdır. Üçüncüsü, dərinin təbii mikrobiotasında yaşayan Cutibacterium acnes bakteriyasının bu yağlı mühitdə sürətlə çoxalmasıdır. Və nəhayət, dördüncüsü, dərinin bu proseslərə verdiyi iltihabi reaksiyadır. Hər bir dermatoloq müalicə sxemini qurarkən bu dörd faktordan hansının üstünlük təşkil etdiyini müəyyənləşdirir. Əgər bir gəncin üzündə yalnız irinli sızanaq elementləri varsa, müalicə fərqli, yalnız qara nöqtələr varsa, tamamilə fərqli olmalıdır. Bu fərqi isə yalnız təcrübəli bir dəri həkimi görə bilər. Gənclərin ən böyük səhvi rəfiqəsinin və ya internetdə gördüyü birinin istifadə etdiyi kremi özünə tətbiq etməsidir.
Azərbaycan, xüsusilə də Bakı şəhəri akne xəstələri üçün çətin bir mühitdir. Tozlu küləklər, yüksək rütubət və yay aylarındakı kəskin günəş dərinin baryer funksiyasını sınağa çəkir. Toz məsamələri tıxayır, rütubət isə bakteriyaların çoxalması üçün ideal "istixana" effekti yaradır. Bir dermatoloq olaraq pasiyentlərimə həmişə Bakının bu spesifik şərtlərini izah edirəm. Yay aylarında günəşin sızanaqları "qurutduğu" mifi çox yayılıb. Əslində, günəş şüaları dərini qalınlaşdırır və Akne Vulgaris-in daha dərində gizlənməsinə, bir neçə aydan sonra isə kəskin alovlanmasına səbəb olur. Buna görə də, hər bir gənc üçün doğru seçilmiş günəş qoruyucu krem ən azı müalicəvi kremlər qədər vacibdir. Professional bir dəri həkimi sizə məsamələri tıxamayan (non-comedogenic) məhsullar seçməkdə kömək edəcəkdir.
Akne Vulgaris, əsasən gənclik və yeniyetməlik dövründə piy vəzilərinin həddindən artıq aktivliyi və dərinin buynuz qatının qalınlaşması nəticəsində yaranan polimorfik bir dəri xəstəliyidir. Bu xəstəlik dərinin müxtəlif nahiyələrində komedonlar, papulalar, pustulalar və daha ağır hallarda kistik düyünlərlə özünü büruzə verir. Problemin əsasında hormonal dəyişikliklər dayansa da, yanlış qidalanma, genetik meyllilik və dərinin səhv təmizlənməsi xəstəliyin gedişatını ağırlaşdırır. Peşəkar bir dermatoloq tərəfindən idarə olunan müalicə prosesi həm lokal (xarici) preparatları, həm də ehtiyac olduqda sistemik (daxili) terapiyanı əhatə edir. Doğru müdaxilə yalnız mövcud səpkiləri aradan qaldırmır, həm də gələcəkdə yaranacaq çapıqların və ləkələrin qarşısını alır.
Hormonal Təsir: Cinsi yetişkənlik dövründə artan androgenlər yağ ifrazını maksimuma çatdırır.
Təmizlik Səhvləri: Üzü həddindən artıq yumaq və ya aqressiv skrablar istifadə etmək dərinin qoruyucu baryerini məhv edir.
Qidalanma Faktoru: Yüksək şəkərli və süd məhsulları ilə zəngin pəhriz bəzi gənclərdə iltihabı tetikləyir.
Genetik Meyllilik: Valideynlərdə ağır akne keçmişi varsa, gəncdə bu problemin görülmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Mütəxəssis Yardımı: Özbaşına müalicə cəhdləri çox vaxt dərinin vəziyyətini pisləşdirir və post-akne çapıqlarına yol açır.
Sızanaqlardan əziyyət çəkən bir gənc üçün hər bir sosial mühit bir sınaqdır. Məktəbdə, universitetdə və ya dostlar arasında özünü rahat hiss etməmək, göz təmasından qaçmaq bu problemin görünməyən tərəfləridir. Bir dəri həkimi olaraq təkcə dərini yox, həm də pasiyentin ruh halını müalicə etdiyimizin fərqindəyik. Akne Vulgaris xəstələri arasında depressiya və sosial izolyasiya dərəcəsi kifayət qədər yüksəkdir. Gənclər çox vaxt bu ləkələri gizlətmək üçün ağır tonal kremlərə üz tuturlar ki, bu da məsamələri daha çox tıxayır və bir qısırdöngü yaradır. Dermatoloq məsləhəti ilə başlanan doğru müalicə ilk həftələrdən etibarən pasiyentin özünəinamını bərpa edir. Hamar bir dəri gənc üçün təkcə gözəllik deyil, həm də dünyaya daha açıq olmaq deməkdir.
Onilliklər boyu şokoladın və yağlı qidaların Akne Vulgaris yaratdığı deyilib. Müasir tibb isə bizə daha dəqiq məlumatlar verir. Artıq bilirik ki, şokoladın özündən çox, onun tərkibindəki yüksək şəkər və süd zülalları problem yaradır. Yüksək glisemik indeksli qidalar qanda insulini qəfil yüksəldərək iltihab prosesini sürətləndirir. Bir dəri həkimi olaraq pasiyentlərimə pəhriz saxlamağı deyil, balanslı qidalanmağı tövsiyə edirəm. Fast-food, rəngli qazlı sular və həddindən artıq şirniyyat istehlakı dərinin yağ balansını pozur. Lakin unutmayın ki, pəhriz müalicənin özü deyil, yalnız köməkçi faktorudur. Heç bir pəhriz peşəkar bir dermatoloq tərəfindən təyin olunmuş dərmanı əvəz edə bilməz. Gənclər həm daxildən, həm də xaricdən dərilərini dəstəkləməlidirlər.
Gənclərin ən böyük "düşməni" öz əlləridir. Güzgü qarşısında durub iltihablı bir sızanaq elementini sıxmaq anlıq bir rahatlıq gətirə bilər, lakin bunun bədəli ağır olur. Sıxma zamanı iltihab təkcə çölə çıxmır, həm də dərinin daha dərin qatlarına (dermisə) itələnir. Bu isə toxumaların zədələnməsinə və ömürlük çapıqların (atofik çapıqlar) yaranmasına səbəb olur. Bir dəri həkimi heç vaxt ev şəraitində mexaniki təmizləməni tövsiyə etmir. Əgər dərinin təmizlənməsinə (çistka) ehtiyac varsa, bu, klinika şəraitində, steril alətlərlə və mütəxəssis tərəfindən edilməlidir. Dermatoloq nəzarətində olmayan hər bir müdaxilə infeksiyanın qana keçməsi və ya üzdə geniş ləkələrin qalması riskini daşıyır.
Müasir dermatologiya gənclərə çox geniş imkanlar təklif edir. Artıq Akne Vulgaris-in ən ağır formaları belə uğurla müalicə olunur. Müalicədə istifadə olunan əsas silahlarımız:
Topikal Retinoidlər: Məsamələrin tıxanmasının qarşısını alır və hüceyrə yenilənməsini sürətləndirir.
Benzoil Peroksid: Bakteriyaları öldürür və iltihabı azaldır.
Sistemik Antibiotiklər: Ağır və orta dərəcəli iltihablı hallarda tətbiq olunur.
İzotretinoin: Digər müalicələrə cavab verməyən ağır hallarda dərinin yağ vəzilərini köklü şəkildə kiçildən ən güclü vasitədir.
Hər bir gənc bilməlidir ki, bu dərmanların heç biri internetdən oxunub alınmamalıdır. Hər birinin ciddi yan təsirləri və istifadə qaydası var. Məsələn, bəzi kremlər dərini günəşə qarşı həssas edir, bəziləri isə qan analizləri ilə izlənməlidir. Yalnız bir dəri həkimi sizin orqanizminizə zərər vermədən ən doğru yolu seçə bilər. Bir dermatoloq pasiyentin hər addımını izləməli, dərman dozalarını tənzimləməlidir.
Hər bir gənc dərini qorumağın əlifbasını bilməlidir. Müalicə bitsə belə, doğru qulluq edilməzsə, sızanaq yenidən qayıda bilər. Birinci addım, dərini gündə iki dəfə (səhər və axşam) ona uyğun yuyucu gel ilə təmizləməkdir. İkinci addım, dərini nəmləndirməkdir. Bəli, yağlı dərinin də nəmə ehtiyacı var! Əgər nəmləndirici istifadə etməsəniz, dəri özünü qorumaq üçün daha çox yağ istehsal edəcək. Üçüncü addım isə SPF qorunmasıdır. Dermatoloq məsləhəti ilə seçilən bu üçlük sizin dərənizin sağlamlıq sığortasıdır. Bir dəri həkimi sizə həmçinin yataq dəstlərini (xüsusən yastıq üzünü) tez-tez dəyişməyi və üzünüzə əllərinizlə toxunmamağı tapşıracaq. Bu sadə görünən vərdişlər müalicənin effektini 50% artırır.
Təəssüf ki, bir çox gənc bizə artıq xəstəliyin özü ilə yox, onun buraxdığı fəsadlarla müraciət edir. Akne Vulgaris-dən sonra qalan qırmızı və ya qəhvəyi ləkələr (post-inflamatuar hiperpigmentasiya) bir neçə ay ərzində keçə bilər, lakin çökək çapıqlar üçün lazer və ya kimyəvi pilinq prosedurları tələb olunur. Bir dəri həkimi bu prosedurları yalnız xəstəliyin aktiv dövrü bitdikdən sonra həyata keçirir. Dermatoloq tərəfindən tətbiq olunan fraksion lazer və ya iynəli radiotezlikli mikroniidlinq (RF) dərinin relyefini düzəltmək üçün müasir həll yollarıdır. Lakin ən yaxşı müalicə, çapıq yaranmasına imkan vermədən vaxtında müalicəyə başlamaqdır.
Sonda bütün gənclərə və valideynlərə mesajım birdir: sızanaq taleyiniz deyil. Bu, elmi yollarla tamamilə sağaldıla bilən bir xəstəlikdir. Özünüzü reklamlardakı süni filtrlərlə müqayisə edib kədərlənməyin. Real dəri məsamələri olan, bəzən yağlanan və bəzən səpən bir canlı orqandır. Yetər ki, siz ona doğru şəkildə yanaşasınız. Peşəkar bir dermatoloq sizin bu çətin dövrü ən az zərərlə atlatmağınız üçün ən yaxın dostunuzdur. Bakının günəşi və küləyi altında belə, sağlam və parlaq bir dəriyə sahib olmaq mümkündür. Bir dəri həkimi ilə məsləhətləşin, internetdəki əsassız məlumatlara inanmayın və ən əsası, dərinizə səbir göstərin. Çünki dərinin yenilənməsi və sağalması zaman tələb edir, lakin nəticə bütün çətinliklərə dəyər. Sağlam dəri, sağlam gələcəyin və özünəinamın açarıdır.
Dermatoloq Dr. Fəridə Axundova
☎️Əlaqə: 055 250 39 46
🎥YouTube: DERMATOLOQ Dr. Fəridə Axundova
🌐Veb sayt: www.sizanaq.az
06 fev 2026
